|
Arastirmanin amaci, bilgi üretmektir. Bilgi üretme sürecinde, arastirma etigine uygun davranilmasi ise bilimsel olmanin bir geregidir. Bilim veri ile yapilir. Bu nedenle bilim insaninin arastirma çalismalarinda dürüst olmasi ve verilerini olabildigince objektif biçimde toplamasi zorunludur. Toplanan bu verilerin analizi, raporlastirilmasi ve yayinlanmasi sürecinde ne gibi etik deger, ilke ve kurallara uyulmasi gerektigi bu bildirinin
konusudur.
Arastirma etigi kavraminin gündeme ne zaman geldigi incelendiginde, Ingiliz Matematikçi Caharles
Babbage’nin 183 0 yilinda “Bilimsel arastirmalarda sahtekarlik” üzerine bir kitap yazdigi görülür ( Whitbeck,
1998 ). 1950’den 1980’lerin basina kadar geçen sürede bilimsel arastirmalar esi görülmemis biçimde artmistir.
Arastirmacilar olgular ve kuramlar üzerine kafa yormuslar ancak arastirma öznelerinin bütünlügüne karsi
çok az bir dikkat göstermislerdir.
Özellikle insan denekler üzerinde yapilan arastirmalar, etik tartismalarini da alevlendirmistir. Amerika Birlesik
Devletleri Kamu Sagligi Servisi tarafindan 1932 -1972 yillari arasinda gerçeklestirilen ve 40 yil süren
“Tuskegee Frengi çalismalari”, etik uygulamanin ciddi biçimde ihlal edildigi çok önemli bir örnektir (Loue,2000). Diger yandan II. Dünya Savasi sirasinda Nazi dönemi bilim adamlarinin, insanlar üzerinde bilim adina
yaptiklari insanlik disi deneyler, canli virüs, zehir ya da test edilmemis ilaçlarin verilmesi gibi uygulamalar,
arastirma etiginin tartisilmaya baslanmasinda önemli bir dönüm noktasi olmustur.
Arastirma sürecindeki etik disi uygulamalar sadece tibbi ya da temel arastirmalarda degil, davranis bilimleri
ile ilgili arastirmalarda da ortaya çikmaya baslamistir. Bu örneklerden önemlileri arasinda Stanley Milgram’in
(1963 ) insanin emir ve kontrol edilmeye iliskin egilimleri arastirmasi ile Humprey’in (1970) arastirmasi bulunmaktadir
( Berg, 1995). Sosyal Bilimler alaninda yapilan arastirmalar giderek daha çok etik tartismasina
konu olmaya baslamistir.
Bilim etiginin en temel sorunlarindan biri, bilimsel arastirmalarda dürüstlüktür. Bu dürüstlük içinde, arastirmada
çikan sonuçlarin bilim çevrelerinde ilgi çekmesi, çarpici olmasi, kisiye ün ya da maddi kazanç saglamasi
gibi bilim disi amaçlarla saptirilmamasi gibi temel beklentiler yer almaktadir. Ayrica arastirmanin tasarlanmasi
ve kurgulanma asamasinin, bilimsel asamalara uygun olarak gerçeklestirilmesi, ulasilan sonuçlarin
çarpitilmadan, asilmadan bildirilmesi bilim etigi açisindan çok önemli ilkelerdir (Örs, 1994 ).
Bilimsel Yaniltma Türleri
Bilimdeki etik disi davranislara “bilimsel yaniltma denir”. Bilimsel yaniltma, bir bilimsel arastirmanin degerini
ve güvenilirligini azaltan her türlü girisimdir. Bu girisimler iki ana baslikta ele alinabilir.
1. Disiplinsiz arastirma (Sloppy Research): Arastirmaci iyi niyetli ancak bilimsel yöntem ve standartlara
uymuyor.Bu durum nedeniyle yaniltici sonuçlar veriyor.
2. Bilimsel yalancilik ve saptirma: Arastirmaci kötü niyetli ve yaptigi çalismayi saptiriyor. Bilimsel çalismalarda
en çok karsilasilan bilimsel yaniltma türleri sunlardir
( Kansu, 1994 72, ):
a) Bilimsel korsanlik (piracy): Baska arastirmacilarin verilerinin izin alinmadan kullanilmasi.
b) Baskalarinin düsünce, yazi ve çalismalarini çalarak, alinan kisilere atif yapilmadan, kendisinin gibi göstermek,
söylemek ya da yayinlamak (plagiarism).
c) Verilerin saptirilmasi veya varolmayan bilgi ya da verilerin yoktan varedilmesi (fabrication, desk-research,
dry-lab).
Yayin Etiginde Temel Konular
Arastirmalar yayina dönüstügünde, kamuya malolmakta ve ayri bir deger kazanmaktadir. Ancak yayin asamasinda
da çok önemli etik disi davranislar gözlenebilmektedir. Bunlardan bazilari asagida verilmistir.
1. Tekrarli yayin (Duplikasyon): Ayni arastirma sonuçlarinin birden çok dergiye gönderilmesidir. Takrarli
yayin yapmanin etik açidan iki temel sakincasi vardir. a) Dergilerin, hakem ve editörlerinin kaynaklarini bosa
harcamak. b) Okuyucuya, arastirmaciya, bilime saygisizlik
. Bölünmüs yayin- Dilimleme- (Salamizasyon- Least Publiashable Units): Bir arastirmanin gereksiz olarak ,
arastirmanin bütünlügünü bozacak sekilde ve biraz degistirilip bölünerek çok dergide parçalanarak yayimlanmasidir.
. Kurum destegini belirtmeme: Arastirmaci, destek aldigi kurum ya da bireyi çalismasinda belirtmelidir.
. Yazarlik haklarini degistirmek: Yazarlik hakki için her yazar, çalismanin tümünün sorumlulugunu üstlenecek
kadar katkida bulunmus olmalidir. a) Çalismanin tasarimi, analizi ve verilerin yorumlanmasi, b. Makalenin
yazilmasi ve bilimsel olarak elestirilmesi c. Makalenin son seklinin onaylanmasinda katki saglanmis olmasi
yazarlik hakkinin asgari kosullaridir. “Uygun olmayan yazarlik” biçiminde tanimlanan ve a) Hakki oldugu
halde adi konmayanlar, b) Hakki olmadigi halde adi konanlar (Ikram yazarlik) yazarlik etigine aykiridir.
5. Kaynaklarin- verilerin yanli seçimi (Cooking): Arastirmacinin yalnizca kendi hipotezlerine uygun verileri
seçmesi ve digerlerini görmezlikten gelmesi bunlardan biridir
Arastirma ve Yayin sürecinde Etik Disi Davranma Nedenleri
Gerek bilimsel arastirma gerekse yayin asamasinda bireylerin etik disi davranmasina yol açan pek çok farkli
etken rol oynamaktadir. Ancak bunlardan bazilari Dotterweich ve Garrison (1998 ) ve Kansu (2 002 ) tarafindan
asagidaki gibi siralanmaktadir ( Aktaran, Köklü, 2003 ):
1. Dizginlenemeyen kariyer hirsi
. Devletten fon almak için yarismak
. Hakemlik sisteminin basarisizligi
. Dikkatsizlik, disiplinsizlik
5. Sorusturma eksikligi, dikkatli bir inceleme sisteminin olmamasi
. Yetersiz arastirma egitimi
. Hizli yükselme hirsi
. Taninma arzusu (Hollywood sendromu)
. Üstlerin asiri ve oransiz baskisi
10. Fazla yayin, prestij duygusu
11. Maddi ve manevi kazanç hirsi
1 . Psikiyatrik bozukluklar
Arastirma Etiginde Temel Ilkeler
Hangi alanda olursa olsun her türlü arastirma çalismasinda uyulmasi gereken ilkeler ana basliklari ile asagidaki
gibi siralanabilir.
1. Insanlara Saygi
. Yararlilik
. Adalet
. Geçerlilik ve Degerlilik
5. Dürüstlük ve Dogruluk
. Topluma Saygi Prof. Dr. Inayet Aydin ( Ankara Üniversitesi Egitim Bilimleri Fakültesi Ögretim Üyesi) KAYNAKLAR
Berg, B.L (1995). Qualitative Research Methods for The Social Sciences. Needham heights, Mass. Allyn &
Bacon.
Loue, S. ( 2000). Textbook of Research Ethics. New York: Kluwer Academic/Plenum Publishers.
Kansu; E. (1994 ). Bilimsel Yaniltma ve Önlenmesi. Dünya’da ve Türkiye’de Bilim Etik ve Üniversite. TÜBA
Bilimsel ToplantiSerileri:1, 71-75.
Köklü, N. (2003) . Akademisyenlerin Arastirma Etigi Konusundaki Görüsleri. Egitim Bilimleri ve Uygulama
Dergisi, - .
Örs, Yaman. “Bilim Etkinliginde Deger Sorunlari”. Dünya’da ve Türkiye’de Bilim, Etik ve Üniversite.
Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi, Bilimsel Toplanti Serisi 1, 26.Mayis 1994 .
Whitbeck, C. (1998 ). Research Ethics. Encyclopedia of Applied Ethics. Volume , J-R, New York: Academic
Press.
Weijer, C. (1998 ). Research Methods And Policies. Encyclopedia of Applied Ethics. Volume , J-R, New York:
Academic Press.
 |
Sosyoloji 
RSS yorumları