Tarihsel Gelisim:

Özellikle sonradan Metafizik adi verilen Prote Filosofia (Ilk felsefe) adli yapiti Thales'den kendisine kadar glen felsefe tarihinin çok basarili bir özetidir ve en güvenilir kaynagidir. Topladigi bilgilerin dogruluklarini ölçmek için bilimsel bir düsünme yöntemi aramis ve dogru düsünmenin kurallarini bütün ayrintilariyla saptamaya çalisarak bunlara dogru düsünmenin aletleri anlamina gelen organon adini vermistir. Aristotalesin bu dogru düsünme kurallarina sonradan mantik adi verilmistir.

genç Aristotales henüz Akademia'da bir Platon ögrencisi iken kendisine kadar gelen düsünmede üç bakis bulunuyordu: Insanin görünene bakisi (doga), insanin kendisine bakisi (insan) ve insanin görünmeyene bakisi (doga üstü)... Düsünür Aristotales yöntemsel aletler bularak bu ilkel bakisi dogru bakisa çevirmek istedi: Görünmeyenden görünene bakmak (tümdengelim "dogrulama") görünenden görünmeyene bakmak (tümevarim "arastirma")...

Ne varki bu dogru bakisi gerçeklestirmek için düsünmenin bilimden yararlanmasi, esdeyisle düsünce-dogabilim diyalektigi gerekiyordu. O çagin bilimleriyse düsünmenin pek gerisindeydiler. Bu yüzdendir ki düsünür Aristotales, düsünmesine karsilik verecek bilimi de kendisi yapmak zorundaydi. Çesitli bilim alanlarindaki, çaginin ölçülerine göre pek genis, bilimsel çabalarinin nedeni budur. Bu bilimsel çalismalardan ve bu çalismalar sirasinda ilk felsefe (prote filosofia) dogdu. Artik çagiyla zorunlu imkanlar içinde, geleneksel büyük soruya karsilik aranacaktir: Ilkneden nedir?... Ilkneden en son ve en gelismis, Platon'un ideasi olamaz. Çünkü idea görünen sayisiz gerçek biçimlerinin içindedir ve o biçimlerden soyularak, esdeyisle içlerinden çikarilarak elde edilmistir. Kaldi ki Platon, bu idealara nesnelere özü demektedir, öyleyse öz nasil biçimsel nesneden ayri ve onun disinda olabilir? Öz'süz biçim ve biçim'siz öz olamaz.

Öyleyse görünenden görünmeyene bakip arastirmaliyiz ama buldugumuzu da görünmeyenden görünene bakip (tümdengelim) dogrulamaliyiz. Tümevarimla arastirip ideayi buluyoruz, simdi onu tümdengelimle dogru yerine oturtmaliyiz.  

Genelden özele inen tümdengelim yöntemi ile özelden genele çikan tümevarim yöntemi 17. Yüzyildan itibaren bir hayli gelistirilmistir. Özellikle bu iki yöntem arasindaki baglilik, ikisinin birlikte kullanilmasi diyalektik mantikla gerçeklesmistir.

19. ve 20. yüzyillarda matematiksel mantigin problemlerine iliskin arastirmalar tümdengelimle bagintili nosyonlara açiklik kazandirmis ve genelden özele bir dedüksiyon, olarak tümdengelim kavraminin yetersizligini göstermistir. Modern tümevarim kavrami Aristotales’çi sillojistik tümdengelim (genelden özele) yorumunun genis çapli bir genellestirilmesidir. Dar olarak, tümdengelim, herhangi bir tümdengelimi veya çikarsamayi belirtir.

Tanimlamalar:

Kesin sonuç veren akil yürütmeye çikarim, dedüksiyon (tümdengelim) denir. Bu yönteme göre, doganin arastirilmasi önce gözlemlerden genel prensiplerin çikarilmasi (tümevarim) ve daha sonra  genel prensiplere dayanarak gözlemlerin açiklanmasi (tümdengelim) asamalarini içermektedir. 

Tümdengelim; tümelden tikeli ve genelden özeli çikaran uslamlama yöntemidir. Tümdengelim, dogru olan ya da dogru oldugu sanilan önermelerden zorunlu olarak çikan yeni önermeler türetir. Öncüller dogruysa sonuç da mantiksal bir zorunlulukla dogrudur.

Zihnin kanunlardan, kurallara örneklere, olaylara inerek yeni bir yargida bulunmasidir. Tümevarimin tersine, genel ilkelerden özel durumlara inen bir akil yürütme seklidir. Burada herhangi bir genelleme (kanun, kural) ele alinir, sonra bundan yola çikarak özele (olaya, örnege) inilerek, yeni bir yargiya varilir.

Tümdengelim, bir ya da birden çok öncülden mantik kanunlarina göre, bir sonuçlama (netice) ispatlayis yada çikarsayis islemidir.

Tümdengelimle varilan bir sonuç, bir önermeler zinciridir ki, burada, önermelerin mantik kanunlariyla dogrudan dogruya çikarilan bir öncül yada bir önermedir.  Tümdengelimle varilan bir sonuçlamada, neticeler öncüllerde saklidir, mantiksal analiz metotlariyle çikarsanmalari icap eder. Tümdengelimin temelinde “bütün için dogru olan, parçalari için de dogrudur” ilkesi yatar.

Ögretimde Tümdengelim:

Ögrenilmis olan genel bilgilerden yeni bilgiler elde etmede kullanilan transfer (geçis) ögretimde, tümdengelime iyi örnek teskil eder. Ögretimde transfer, geçmiste ögrenmis oldugumuz bilgi ve tecrübelerin yeni bilgi ve beceriler elde etmemize uygulanmasi ve bunu kolaylastirmasi olayidir. Bu anlamda transfer konularin benzerliklerine, yöntemlerine, ilkelerine ait olmak üzere üç sekilde uygulanir. Iste ögrendiklerimizin transferi yapilirken genelliklerden yeni ve özel durumlara geçis seklinde uygulaniyorsa bu, ögretimde bir tümdengelimdir. 

Tümdengelimsel Metot:

Tümdengelimsel Metot, yalnizca tümdengelimsel tekniklere dayanan bir bilimsel çikarsama metodudur. Felsefede tümdengelimsel metot ve diger metotlar arasinda ayirici bir çizgi çizme ve tümdengelimsel muhakemeyi tecrübenin dislanmasi ve bilimde tümdengelime asiri önem verilmesi olarak tanimlama hususunda girisimlerde bulunulmustur. Fakat tümdengelim ve tümevarim arasinda karsilikli baginti vardir ve tümevarimsal muhakeme insanoglunun yüzyillarca süren pratiksel ve bilgisel çabasina dayalidir. Tümdengelimsel metot, genel olarak ampirik verilerin, bunlarin birikisinden ve teorik biçimde yorumlanisindan sonra, uygun bütün sonuçlari daha tam ve daha tutarli biçimde çikarsamak amaciyla sistemlestirilmesinde kullanilan geçerli bilimsel  çikarsama metotlarindan birisidir. Bu metot yeni bilgiyi, diger seyler arasinda, dedüktif bir tarzda formüle edilmis olan bir teorinin mümkün yorumlarinin bir toplami kabul eder.

Yorum (0)

RSS yorumları

İsim

Başlık

Yorum

Gönder