Bilinen ilk patlayici madde olan barutu kesfedenlerin Müslümanlar oldugu arsivlerde geçmektedir.M.S.takriben 1200 yillarinda Arabistanli Abdullah'in kitabinda,barutun temel maddesi olan potasyum nitrattan bahsedilmektedir.Çinlilerinde bu yüzyilda kullandiklari kara baruttur.Tahmin edildigine göre bu barutun kullanimi Çin den batiya dogru yayilmis ve 13, yüzyilda da batida kullanilmaya baslanmistir.Ilk olarak 1320 civarinda tabanca patlaticisi olarak istifade edilmis 1600'lerde de tahrip edici olarak is görmüstü.

Modern patlayici teknolojisi,1833'te,Fransiz kimyageri Henri Braconnot'un nitrik asidi nisasta ile verdigi alev alici olan esteri elde etmesiyle basladi.1846'da Alman kimyageri Christian F. Schönbein,selülozu sülfat ve nitrat asidi karisimi ile nitrolayarak kara baruttan iki kat daha tesirli olan nitroselülozu elde etti.

1846'da Italyan kimyager Ascanio Sobrero trinitro gliserini elde etti,fakat bunun asil tahrip için olan kiymetini ise Isveçli Alfred B.NOBEL kesfetti.Nobel,trinitro gliserinle topragi karistirarak silindir biçimine sokmus ve dinamiti meydana getirmistir.1875 yilinda da Nobel,buluslarini ilerleterek tahrip edici jelatini elde etti.

TNT (trinitro toluen) 1863 yilinda Alman kimyageri J.Wilbrand tarafindan bulunmus ve birinci dünya savasindan biraz önce silah cephanelerinde kullanilan nitrik asidin yerini almistir.RDX [siklotrimetilen trinitramin(C3H6N6O6)] 1899'dan,PENT [Pentaeritritol tetranitrat(C5H8N4O12)] de 1920'den itibaren bilinmektedir.Fakat hassas ve güçlü patlayicilara ihtiyaç duyuldugu ikinci Dünya savasina kadar bu silahlar kullanilmaktaydilar.
Patlayici çesitleri:Genel olarak patlayicilar tahrip edici patlayicilar,askeri patlayicilar,ateslemeye yarayan patlayicilar ve firlatici yakit halinde olan patlayicilar olarak siniflandirilir.

Tahrip edici patlayicilar:Bu çesit patlayicilar kömür ocaklarinda,insaatlarda ve tünel açmalarda kullanilir.Tahrip edici patlayicilarin en iyilerinden biri olan ve granüler bir madde olan dinamit,temel olarak nitrogliserin (NG),Amonyum nitrat(AN),sodyum nitrat ve talas tozunun silindir kutular içinde yerlestirilmesinden ibarettir.Istenilen güce göre kullanilan malzemelerin miktarlari ve oranlari degistirilebilir.

Jelatin dinamiti granit tünelleri açmak,yeralti metal madenciliginde kullanilmak ve su altinda tahribat yapmak için kullanilirlar.Bu çesit dinamit yüksek güçte bir patlayici olup,nitroselülozla jelatinlenmis %25-50 nitrogliserin ihtiva ederler.

Amonyum nitrati fazla olan ve içinde biraz sodyum klorür veya sodyum karbonat bulunan dinamit,az alev çikardigindan dolayi,metan (grizu) patlamalarina sebep olmaz ve bu yüzden kömür ocaklarinda emin bir sekilde kullanilir.

Amonyum nitrat (AN) ihtiva eden patlayicilar ucuz ve emin olduklarindan dolayi insaatlarda ve yüzey maden ocaklarinda kullanilir.Bunlardan baska birde ANFO patlayicilari vardir.Bunlar %95 Amonyum nitrat %5 fueloil karisimindan meydana gelirler.Kayalarda açilan deliklere akitilarak kolayca yerlestirildiginden dolayi tas ocaklarinda kullanilir.

Detonatörler:Atesleyiciler anlamina gelir.Detonatör patlayicilar,hassasiyeti düsük patlayicilarla yakit patlayicilarini ateslemek maksadiyla kullanilir.Hassas patlayicilar olduklari için ufak bir sikistirma ile derhal ates alirlar.Detonatör olarak 1930 senesinden beri kursun asit kullanilmaktadir.Civa fulminat da detonatör olarak kullanilir.Modern detonatörler 5-8cm çapinda beonz kapsüllere yerlestirilen kursun asitle yapilir.Kursun asit ateslenince ikinci bir detonatör bölgeyi tetikler.Bu bölgede bulunan bir gram civarindaki PENT,RDX veya tetril ise asil patlayiciyi atesler.Tabanca ve tüfek mermi detonatörleri kalsiyum silsit tetrasin veya baryum nitrat,kursun stifnat ihtiva eder.

Askeri patlayicilar:Askeri maksatla yapilan patlayicilarin fiziki ve kimyevi olarak uzun zaman asiri sicakta durmaya dayanikli olmalari,çevrelerine bomba düstgünde bundan etkilenmemeleri lazimdir.Ayrica savas zamaninda sikinti çekilmemesi için bu patlayicilarin hammaddelerinin de bol olmasi gereklidir.En iyi askeri patlayici TNT'dir.Askeri patlayicilardan olan pentolin (%50 PENT,%50 TNT) Bazukalarda;Amotol (%50 Amonyum nitrat,%50 TNT) Uçaktan atilan bombalarda;tritonal (%80 TNT,%20 alüminyum) Torpidolarda kullanilir.

Firlatici yakit patlayicilari:Bu patlayicilar mermi ve roketleri hedefe ulastirmak için kullanilirlar.Diger patlayici tiplerinin aksine bu patlayicilar infilak etmezler.Bol miktarda gaz üretirler.

Modern tabanca,firlatici yakiti dumansiz bir maddedir.Bu,etil eter ve etil alkol karisimi nitro selüloz ihtiva eder.Uçak cephaneliklerinde ve uzun menzilli balistik füzelerde kati roket,firlatici yakiti bulunur.Kati yakitlarin temel formülü %14 pudra alüminyum,%60 alüminyum perklorat,%25 bütadiyen akilonitril kopolimer veya poli üretan ve %1 de yapistiricidir.

Diger patlayicilar:Patlayicilar çol çesitli maksatlar için kullanilirlar.Bunlardan petrol yataklarini parçalamak için kullanilanlari,füzelerin yakit kademelerini birbirinden ayirmak için,etrafi kursun kapli seritler halinde olanlari ve belli kaliplara göre metallere sekil vermek için kullanilanlari da vardir.Ayrica alüminyum ve demir gibi birbirlerine kaynak edilemeyen metaller de patlama metodlari ile birlestirilirler.

Detonasyon(Infilak):Yüksek enerjili bir bilesimkeskin bir yerde patladiktan sonra,çevreye süpersonik sok dalgalari yayar.Bu isleme detonasyan denir.Detonasyondaki kimyasal olaylar,yanma olayindakiyle hemen hemen aynidirlar.Fakat fiziki olarak birkaç degisiklik vardir.Bunlarin baslicasi nakledilmelerindedir.Yanmada kivilcim çok yavas hareket ettigi halde detonasyonda bu,saniyede 8000m ile yol alan sok dalgalari halinde nakledilir.
Baslangiçtan sonra detonasyondan meydana gelen bu sok dalgalari,belli bir hiza erisene kadar yol alirlar.Patlayici maddeden o kadar çabuk geçer ki,bu reaksiyon saniyenin birkaç milyonda birinde tamamlanmis olur.

Detonasyon dalgasinin önü arti basinç,arkasi ise eksi basinç bölgesidir.Patlamadan sonra bölgede önce arti basinç nedeniyle hava itilmesi,sonrada eksi basinç nedeniyle hava emilmesi olur.Bu yüzden patlamanin oldugu yerde çogu zaman binalarin pencere camlari içeriye degil de disariya kirilarak dökülür.

Patlayici gök gürültüsünü animsatan büyük bir gürültü ve parlak bir isikla patlayabilen maddeye denir.Patlayicilar,gram düzeyinde kütleler halinde,ilkel patlayicilar yada kapsül patlayicilari olarak kullanilir.Patlayici kök yada grup,bir bilesigin molekülünde bulunmasindan dolayi,bu bilesige patlayici bir nitelik kazandiran atomsal kök yada atom grubudur. NO2,C≡C,N−Cl grublari patlayici köklerdir.

Uygulamada patlayici maddeler askeri ve sivil patlayicilar olmak üzere ikiye ayrilir.Ancak ayni madde kimi zaman hem askeri,hem de sivil amaçla kullanila bilir.Bir patlayici madde,nitrogliserin gibi tanimlanmis bir bilesik yada kara barut gibi bir karisim olabilir.Patlayicilar kimyasal olarak su grublara ayrilir.

1,Azotürler ve fulminatlar.
2,Nitrolu patlayicilar,yani nitrik asit esterleri yada tam deyimiyle nitrolu türevler.
3,Nitratli patlayicilar (Ana bilesimi amonyum nitrat)
4,Kloratli (Ana bilesimi sodyum klorat) ve perkloratli(Ana bileseni amonyum perklorat) patlayicilar.
5,Dinamitler (Ana bileseni nitrogliserin)
6,Kara barutlar ve benzeri karisimlar
         
En önemli baslatma patlayicilari,civa fulminat ile kursun azotür’dür.Kloratli patlayicilar ve kara barutlar,havai fiseklerin bilesimine katilmak amaciyla az miktarda üretilir.Dinamit tüketiminin giderek azalmasina karsin,nitrat-fuel üretimi hizla artmaktadir.Yaklasik 1970 yilindan bu yana yeni tip patlayicilar üretilmektedir;bunlar genellikle sizdirmaz plastik torbalar içinde saklanan patlayici bulamaçlar ile metalleri biçimlendirmede kullanilan plaka patlayicilardir.

Türkiye’de patlayici maddelerin üretimi devlet tekelindedir.Ancak barut ve patlayici maddelere iliskin 9mayis 1955 tarih ve 6551 sayili yasayla bu tür maddelerin üretimi,ithali ve satisi serbest birakilarak devletten çikarilmistir.
 
Maden ocaklarinda kullanilan patlayicilar özellikle yeralti madenciligindeki kullanim kosullarinin zorlugu nedeniyle,bu patlayicilar ancak özgül bir atesleme teknigiyle patlatilmali,çok zehirli gazlar açigi çikarmamali,patlayici bir atmosferi tutusturmamali,özellikle kaybetmeden kolayca tasinip saklana bilmeli ve ucuza mal edilebilmelidir.Bu sinirlamalar,yeralti madenciliginde her çesit patlayicinin kullanilamayacagini gösterir.Maden ocaklarinda en sik kullanilan patlayicilar sunlardir;kartuslu(favier patlayicilari)yada kilifsiz(nitrat-fuel)olarak kullanilan nitratli patlayicilar,daima kartuslu olarak kullanilan zayif (Minex) yada güçlü (gom)dinamitler;patlayici bulamaçlar (kilifsiz yada torbalarda).
         
Genel özelliklerinin yani sira,kayaç kazisinda kullanilabilmeleri için patlayicilarda su özelliklerin de bulunmasi gerekir;patlayicinin kuvvetini belirten pratik kullanim kat sayisi,parçalama(patlayicinin kayaci parçalama yatkinligi),patlama hizi(kartus boyunca),duyarlilik(darbeye,kapsüle,patlama dalgasina,basica,suya karsi),patlama hizini ve parçalama kuvvetini belirleyen kartuslama yogunlugu.Patlama sonucu açiga çikan gazlarin zehirli olanlari(karbon monoksit,azot oksit dumanlari)havalandirma yoluyla disariya atilmalidir.

Kimyasal bir ayrismaya ugrayarak,çok kisa bir zamanda,büyük enerji açiga çikaran,bu enerjiye de mekanik enejiye çevirerek is gören maddelerdir.
         
Kimyasal enerjinin bu maddelerde mekanik enerji haline dönmesi sirasinda önemli olan konu bu enerjinin dönüsme hizidir.Bu hiz ne kadar büyük olursa patlayicilik özelligi o kadar artar.
         
Her patlayabilen madde patlayici madde olarak kullanilmaz.Patlayici madde olarak kullanilacak olanlarda bunlarin kolay kullanilabilir olmasi,mümkün oldugu kadar sivi olmamasi,gördügü isin büyük olmasi gibi bazi özellikler aranir. Patlayici maddelerde aranan fiziksel özellikler sunlardir:

Patlama isisi .-Patlama sirasinda meydana gelen gazlarin büyük etkiler yapabilmesi o andaki sicakliklarina baglidir.Bu sicaklik ne kadar yüksek olursa elde edilecek mekanik enerjide o kadar artar.

Gazlarin hacmi .-Patlamanin etkisi ayrisma sirasinda ortaya çikan gazlarin az,yada çok olmasina baglidir.Patlama sirasinda ortaya çikan gaz hacmi arttikça,patlayici etkisi de büyür.

Patlama hizi .-Bu özellik patlayici maddenin kullanilma yerini bulmaya yarar.Patlama kimyasal ayrismanin ilk basladigi andan bitinceye kadar geçen zamandir.Saniyede metre olarak ölçülür.En büyük patlama hizi sivi nitrogliserindedir.Sivi nitrogliserinin patlama hizi 8500m/san.,patlayici jelatinde 7800m/san.,kara barutun 300-500m/san.dir.

Yikma özelligi.-Patlama hizi ile ilgilidir.Özel bir kursun aletle bulunur.Bu alet,ortasinda 12,5cm derinliginde,2,5cm çapinda bir çukur bulunan 20 20 boyutunda bir kursun silindirdir.

Nasil patlarlar:Patlayici maddelerde patlama olabilmesi için distan bir etki gerekir.Bu etki kivilcim,kizgin tel (fitil),vurma,patlayici kapsül,baska bir patlamanin 'dalga etkisi' olabilir.

Kivilcim yada kizgin tel sicakligin meydana getirdigi bir kimyasal olay baslatmasidir.Vurma,mekanik bir etkidir,vurma aninda kimyasal olayi baslatacak bir sicaklik meydana getirerek patlamayi dogurur.Vurma ile patlayan maddelere baslatici(inisyal) patlayicilar denir.Bunlarin patlamasinda meydana gelen çesitli etkiler öteki patlayicilari patlatir.<<Dalga etkisi>>bir patlama olayinda meydana gelen hava dalgalarin uzak yerdeki patlayicilari patlatmasidir.

Patlayici madde çesitleri
Patlayici maddeleri 3 bülümde toplayabiliriz.
1) Basit patlayicilar: Karabarutla bu cinste olan daha baska patlayici maddelerdir.
2) Yikma gücü olan patlayicilar: Bu maddeler ikiye ayrilir.

a) BASIT PATLAYICILAR;Nitray esterleri ile nitro bilesikleridir.En önemlisi nitrogliserindir.Nitrogliserinden dinamit yapisir.Bunun disinda basit patlayicilar sunlardir.
-Gurdinamit: %75 TNG ile %25 kizdirilmis kiselgur,çok az soda karistirarak,küçük sabun kalibina bastirilir,parafinli kagitlara sarilarak tahta sandiklarda ambalajlanir.
-Dinamit Nobel: %15 TNG vardir,geri kalan %85 ile %85,4'i Sodyum nitrat,%0,5'i soda,%15'i kömür tozudur.
-Patlayici jelatin: %92 TNG,%8 kollodyum pamugu ile yapilir,jelatin görünüslüdür.
-Dinitroglikol: Kok fabrikalarinda çikan etilen glikol bundanda dinitro glikol yapilarak TNG'ile karistirilir.
-Nitroselüloz: Buna dumansiz barutta denir.Birçok mermilerde özellikle hafif silah mermilerinde mermiyi namludan hedefe iten kuvveti saglamak için kullanilir.
-Tetril: Bazi mermilerde,bombalarda paralayici olarak kullanilir.

Son zamanlarda savas araçlarinda kullanilan bu maddelere birde plastik patlayicilar eklenmistir.Bunlara (B ve C) terkipleri adi verilir.Sicaklikla yumusayip hamur gibi yogrulabilecek sekildedirler.Hafif atesle eriyebilirler,dolayisiyla duyarligi biraz azdir.Yalniz,bir kapsül yardimi ile patladigi zaman elde edilen kuvvet ve enerji ötekilerinden büyüktür.

b) KARISIK PATLAYICI MADDELER;Amonyum nitrat,klorat perklorat gibi tuzlardir.

3) Baslatici patlayici maddeler: En önemli iki tanesi civa fulminat ile kursun azotür dür.Bu maddeler küçük vurmalarla elektirik etkisiyle derhal patlarlar.Kimyasal tepkinin çabuk,kolay olmasi bu maddeleri öteki patlayici maddeleri patlatmada kullanmamizi saglar.

GÖKHAN DIKICI

Kaynak:
Yeni Rehber Ansiklopedisi
Yeni Hayat Ansiklopedisi
Büyük Larousse Ansiklopedisi

Yorum (1)

RSS yorumları

yardım edermisin
Yorumu yazan detyy, March 14, 2007

kara barut la ilgili tüm bilgileri siteye eklermisin kim yapmış nasıl yapmış nelerde kullanılır ,nedir vb....
lütfen yardım edinn=

İsim

Başlık

Yorum

Gönder