Yorulma kelimesi canlilarda ve daha çok insanda bedenî veya zihnî olarak ortaya çikan enerji ve isgücü kaybini akla getirir. Beden veya zihnin haddinden fazla çalismasi neticesinde kaslarda enerji kaybi veya zihnin bir konuya teksifi azalmakta ve bu hâl yorulmanin belirtisi olarak karsimiza çikmaktadir. Halbuki benzer sekilde, metal malzemelerde de yorulma olayi kaçinilmazdir. Yorulmus bir insan istirahat ederek ve gida alarak yeniden enerji depolamak suretiyle eski gücüne, zindeligine kavusur, hatta zihnî yorgunluk da bu sekilde giderilebilir. Buradan hareketle denilebilir ki, canlilardaki yorulma ve dinlenme kayipsiz bir devridaimdir ve bu devridaim geri dönüslü (reversible)dür. Benzer sekilde, metal malzemelerde de yorulma hâdisesi kaçinilmazdir. Ancak metal malzemelerde meydana gelen yorulma tam geri dönüslü degildir. Yorulmaya baslamis bir metali, gerekli tedbir alinmaksizin, ne kadar süre çalismadan bekletirseniz bekletiniz (dinlendiriniz), çok az miktarda kendini toplama hâli hariç tekrar çalismaya basladigi andan itibaren yorulma kaldigi yerden devam edecektir.
Bir makina çok sayida hareketli parçalardan meydana gelir. Bu çok sayidaki makina elemani, insan vücudundaki organlara benzer sekilde, uyum içerisinde çalisarak bir bütün olan makinanin vazifesini yerine getirmesini saglar. Bir hareket, kuvvet veya moment iletmek suretiyle güç üretmesi veya enerji-hareket dönüsümünü meydana getirmesi düsünülen makina, dizayn edilirken her bir elemani ayri ayri incelenir, üzerine gelen dis tesirler analiz edilir, malzemenin cinsi ona göre seçilir ve daha sonra ölçüleri belirlenmek üzere hesaplamalar yapilir. Disaridan gelebilecek darbeli yükler, düsük veya yüksek sicaklik ve korozyon gibi dikkate alinan her türlü tesir, o makina elemaninin boyutlandirilmasinda hesabin içine sokulur. Buradan hareketle her bir makina veya makina elemanina, disaridan gelen tesirler de dikkate alinarak, bunu ortaya koyan mühendis veya konstrüktör tarafindan bir ömür biçilir, eger bu makinanin en önemli bir veya birden çok parçasi hasara ugrarsa makina kendisi de bir bütün olarak ekonomik ömrünü tamamlamis sayilir. Bu hâdise canlilarda hayati organlarin vazifesini yerine getirememe neticesi ortaya çikan ölüm hadisesine oldukça benzemektedir.
Metallerde yorulmanin ortaya çikmasi için bazi sartlarin saglanmis olmasi gerekir. Sartlar olarak, metal malzemeden yapilmis bir makina elemanina tesir eden kuvvetlerin siddet veya uygulama seklinin zamanla degismesi veya makina elemaninin dis yüzeyinde çekme gerilmesinin bulunmasi sayilabilir. Dis sathi düzgün olmayan ve ani kesit degisikligi ihtiva eden makina elemanlarinda yorulma ömrü daha kisadir. Makina elemaninin üretiminden ileri gelen veya kullanma sirasinda ortaya çikan bir kilcal çatlagin, enine kesit boyunca ilerlemesinden dolayi üzerine gelen kuvveti veya diger dis tesirleri tasiyan kesit alaninin küçülmesi sonucu malzeme dis tesirleri tasiyamayarak ani olarak kirilir. Baslangiçta, üzerine tesir eden dis kuvvetlere karsi koyabilen makina elemaninda belli bir süre sonra hiç beklenmedik bir tarzda, bir hasarin ortaya çikmasi "yorulma" olarak adlandirilmistir. Nasil kalp krizi ve kanser gibi hastaliklar yüksek oranda insan ölümlerinin sebepleri, iseler, benzer sekilde, endüstrideki hasarlarin yaklasik % 80-90'ina da metallerin yorulmasi sebep olmaktadir.
Metallerde yorulma hadisesi buharli makina ve çok sayida hareketli parçadan ibaret makinalarin icadi ve genis bir alanda kullanilmaya baslanmasiyla ortaya çikmistir. Ve ilk defa 19. yüzyilin son çeyreginde yorulma Almanya'da ciddi olarak bir demiryolu mühendisi tarafindan incelenmistir. Tren vagon akslarinin ani olarak kirilmasinin sebebi arastirilirken metallerde yorulmanin meydana geldigi ortaya çikarilmistir. Metallerde bu tür hasarin halen önemini korumasi bu konudaki arastirmalarin devam etmesine sebep olmaktadir. Basindan sik duyulan uçak, gemi ve diger bazi vasita arizalarinda meydana gelen ani hasarlarin baslica sebebi yine yorulmadir.
Her bir malzeme cinsi ve çalisma sartlari için, yorulma deneyleri yapilarak, Wöhler egrisi (gerilme-frekans egrileri) çikarilir. Böylece malzemeler için yorulma ömrü veya yorulmaya dayanma hususlari önceden tespit edilebilmektedir.
Netice olarak denilebilir ki nasil her bir canlinin dogmasi, bir müddet yasamasi ve ölmesi mukadder ise cansiz olan metal malzemelerden yapilmis elemanlarin da bir ömrü mevcuttur. Ömrü doldugunda hasara ugramasi, -ölmesi- mukadderdir.
Yorulmus bir insan istirahat ederek ve gida alarak yeniden enerji depolamak suretiyle eski gücüne, zindeligine kavusur, hatta zihnî yorgunluk da bu sekilde giderilebilir. Ancak metal malzemelerde meydana gelen yorulma tam geri dönüslü degildir. Yorulmaya baslamis bir metali, gerekli tedbir alinmaksizin, ne kadar süre çalismadan bekletirseniz bekletiniz (dinlendiriniz), çok az miktarda kendini toplama hâli hariç tekrar çalismaya basladigi andan itibaren yorulma kaldigi yerden devam edecektir.
 |
Kimya 
RSS yorumları