Serbest Bölgeler bulunduklari ülkenin siyasi sinirlari içinde yer alan fakat dis ticaret, vergi ve gümrük mevzuati açisindan gümrük hatti disinda sayilan bölgelerdir.Serbest Bölgelerde sinai ve ticari faaliyetler için ülkede saglanandan daha genis muafiyet ve tesvikler taninir.Türkiye’de Serbest Bölgeler Türkiye Gümrük Bölgesi’nin parçasi olmakla beraber; Serbest Dolasimda olmayan herhangi bir gümrük rejimine tabi tutulmadigi; gümrük vergisi,ticaret ve kambiyo uygulamalari bakimindan Türkiye gümrük bölgesi disinda kabul edildigi ;
Serbest dolasimdaki esyanin ise,çikis rejimi hükümlerine tabi tutularak konuldugu yerlerdir.
Serbest Bölgelerin Kurulus Amaçlari
Serbest Bölgeler yabanci sermaye yatirimlarini ve dis ticareti arttirmak, yerli üreticilerin dünya piyasalarindaki fiyattan girdi temin etmelerini saglayarak uluslararasi rekabet güçlerine katkida bulunmak, ihracata dönük sanayilerin gelismesini tesvik ederek ihracati arttirmak, döviz girisini arttirmak, yeni is imkanlari yaratarak istihdam sorununun çözümüne yardimci olmak, gelismis üretim ve yönetim tekniklerinin yurtdisindan ülkeye getirilmesiyle ekonomik standartlari yük-
seltmek amaciyla kurulurlar.
3218 sayili Serbest Bölgeler Kanunu
Madde 1. Bu kanun, Türkiye’de ihracat için yatirim ve üretimi arttirmak, yabanci sermaye ve teknoloji girisini hizlandirmak, ekonominin girdi ihtiyacini ucuz ve düzenli bir sekilde temin etmek, dis finansman ve ticaret imkanlarindan daha fazla yaralanmak üzere, Serbest Bölgelerin kurulmasi, yer ve sinirlarinin tayini, yönetimi,faaliyet konularinin belirlenmesi, isletilmesi,bölgelerdeki yapi ve tesislerin teskili ile ilgili hususlari kapsar.
Serbest Bölgelerin Ülke Ekonomisine Katkilari
- Serbest Bölgedeki üretim faaliyetlerinde kullanilmak üzere, iç pazardan ihraç edilen ham madde, yari islenmis ve mamul mallarla ülke üretiminin artmasina katkida bulunur.
- Sagladiklari avantajlarla ülke ihracatini ve döviz girdisini arttirir.
- Ithal girdi kullanarak üretim yapan yerli firmalara gümrük vergisiz ve KDV’siz mal giris imkani saglayarak, yurt
disindaki rakiplariyle ayni sartlarda üretim yapma olanagi yaratir.
- Ülkede kullanilmasi düsünülen yeni ticari ve ekonomik politikalarin denenebilmesini temin eder.
- Yabanci Sermayeli firmalarin, risk faktörünün düsük, karliligin yüksek oldugu Serbest Bölgelere yatirim yapmalarini
tesvik eder.Böylece ülkeye yeni teknolojilerin girmesini hizlandirir.
- Serbest Bölgede yarattigi dogrudan istihdamin yaninda, bölgedeki üretim ve ticari faaliyetlerle ülke içindeki diger faaliyetlere etki ederek dolayli istihdam ayartir.
- Büyük partiler halinde Serbest Bölgeye getirilen mallarin gerektiginde küçük partiler halinde ülkeye ithal edilmesini saglayarak üretim maliyetlerini düsürür.
-1-
- Dünya standartlarindaki alt ve üst yapilari,asgari düzeyde tutulan bürokrasi ve kirtasiyecilik uygulamalari ile ülkemiz ekonomisinin vitrini durumunda olup,ayni zamanda dünya ekonomisinde basgösteren genel egilimlerin ilk yansidigi yerler olmasi bakimindan ülkemiz ekonomi politikalarinin belirlenmesinde yol gösterici islevi görür.
1.4 Dünyada Serbest Bölgeler
I.Dünya Savasi öncesi kurulan Singapur ve Hong Kong Serbest Limanlari ile, daha sonra kurulan Panama,Irlanda Tayvan ve Güney Kore Serbest bölgelerinin elde ettikleri büyük basarilar, Serbest bölgeler fikrinin pek çok ülkece kabul edilmesine katkida bulunmustur.1967 yilinda Serbest Bölgelerin,Birlesmis Milletler Ekonomik ve Sosyal Iliskiler Komisyonunca gelismekte olan ülkelerin ihracatlarini arttirmada önemli bir araç olarak kabul edilmesinden sonra, Serbest Bölge sayisi hizlanarak artmistir.
Sonuç olarak ABD,Ingiltere,Almanya,Macaristan,Yugoslavya,Suudi Arabistan,Pakistan,Hindistan,Tayland,Çin gibi farli rejimlerle idare edilen 80 ülkede, 450’nin üzerinde Serbest Bölge kurulmus ve Serbest Bölgeler üzerinde gerçeklesitirilen ticaretin hacmi 500 milyar dolara ulasmistir.
Yakin çevremizde yer alan Serbest Bölge sayisi 25 civarinda olup,bunlar Iran,Suriye,Lübnan,Ürdün,Misir,Libya,Kuzey Kibris,Güney Kibris,Yunanistan ve Romanya’da bulunmaktadir.
Bu gelismelerin dinamigini saglayan unsur ise su sekilde özetlenebilir.Gelismis ülkelerdeki isçi ve özellikle vasifsiz isçi ücretleri, gelismekte olan ülkelerdeki isçilik ücretlerinin birkaç katidir.
1.5 Türkiye’de Serbest Bölgeler
Serbest Bölge çalismalarinin Türkiye’de uzun bir geçmisi vardir.Osmanli Gümrük Vergi Sisteminde, 1850 yilindan sonra yapilan degisikliklere ragmen aksakliklar önlenememistir.Bu aksakliklar ve ugulamada ortaya çikan sorunlar, ithalatin gümrük vergi ve resimlerinin pahaliya mal olmasina neden olmustur.
Serbest Liman ve Bölge kurulmasinin saglayacagi faydalar, özellikle Dis Ticaret ve Beyoglu tüccari tarafindan sik sik vurgulanarak fikrin yayginlik kazanmasini saglamistir.Fakat bu öneriler, gümrük gelirinin bir bölümünü alan Düyun-u Umumiye tarafindan, gelir kaybina neden olacagi endisesiyle olumlu karsilanmamistir.
Serbest Bölge Kurulmasi yönünde ilk önemli girisim 1908 devriminden sonra olmus, ittihat ve Terakki bu amaçla bir komisyon kurmustur.Ancak komisyon, Çekmece Gölü veya Yedi Kule Sahillerinde tesis olunacak bir serbest bölgenin 300 milyon altin Franga mal olacagini hesaplamis ve bu is için alinacak borcun faizinin bile karsilanamayacaginin görülmesi üzerine, proje uygulanmamistir.
Kurtulus savasi sonrasinda, Serbest Liman konusu Istanbul Ticaret ve Sanayi Odasi tarafindan olusturulmus olan Istanbul Ihtisas Komisyonun hazirladigi rapor ile tekrar gündeme gelmistir.
Serbest Bölge ile ilgili ilk ve tek uygulama biraz dolayli bir yoldan, Türk Hükümeti ile Amerikan Ford Kumpanyasi arasinda 27.11.1928 tarihinde yapilmis bir anlasma neticesinde, özel bir kanunla gerçeklesebilmistir.Türkiyenin bu ilk serbest bölge uygulama deneyimi dis nedenlerle kisa süreli olmus ve basarisiz olarak kapanmamistir.
Ikinci Serbest Bölge denemesi, Mayis 1946 tarihinden gerçeklestirilen Sark Hali ve Kilimleriyle hayvan postlarinin ihraci için kurulacak Serbest Bölge için çikarilan yasadir.Buna göre, Eminönü’nde bir antrepoda bu ürünler toplanacak ve yeniden ihraç edilecektir.Ancak piyasaya islerlik kazandirmadigi için bu ikinci girisimden de bir sonuç alinamamistir.
1950’de Demokrat Parti’nin iktidara gelmesiyle yabanci sermayeye verilen önem artmis ve Aralik 1953 tarihinde yeni bir Serbest Bölgeler Kanunu kabul edilmistir.Ilk yasada oldugu gibi, Serbest Bölgenin yerinin ve burada yer alacak faaliyetlerin belirlenmesi yetkisi Bakanalar Kurulu’na verilmistir.Bu konuda, Serbest Bölge gümrük hatti disinda sayilmis; burada pasaport kanunu, gümrük kanunu gibi yürülüge girmis kontrol ve formaliteler, tüm vergi ve resim, harç
ve benzeri kanunlar uygulanmasina karsin, gelir,kurumlar, ve esnaf vergileri,bu muafiyet disinda birakilmistir.
2.SERBEST BÖLGELERDE TESVIK VE AVANTAJLAR
- Serbest Bölgelerde vergi,resim,harç,gümrük ve kambiyo mükellefiyetlerine dair mevzuat hükümleri uygulanmaz.
Firmalar bölgedeki faaliyetleri nedeniyle elde ettikleri gelirlerle ilgili olarak;gelir,kurumlar ve KDV dahil bütün vergilerden muaftir.Ayrica, isçi ücretleri üzerinde gelir vergisi ödenmedigi için isçilik maliyeti de düsüktür.
- Serbest bölge faaliyetlerinden elde edilen kazanç ve gelirler hiç bir izne ve vergiye tabi olmaksizin yurt disina veya Türkiye’ye transfer edilebilir.
- Türkiye’deki tam ve dar mükellef gerçek ve tüzel kisilerin serbest bölgelerdeki faaliyetleri dolayisiyla elde ettikleri kazanç ve iratlar, kambiyo mevzuatina uygun olarak, Türkiye’ye getirilmesi halinde de gelir ve kurumlar vergisinden muaftir.
- Serbest bölgeler gümrük hatti disinda sayildiginda, serbest bölgeler ile Türkiye’nin diger yerler arasinda yapilan ticarette dis ticaret rejimi hükümleri uygulanir.Baska bir deyisle,Türkiye’den serbest bölgeye satilan mallar ihracat rejimine, serbest bölge kullanicilari Türkiye’den ihraç fiyatina (KDV’siz) mal ve hizmet satin alabilirler.Diger taraftan serbest bölge ile diger ülkeler ve diger serbest ülkeler arasinda dis ticaret rejimi hükümleri uygulanmaz.
- Serbest bölgeye getirilen Türkiye veya AB menseeli yada buralarda serbest dolsimda bulunan mallarin, serbest dolasimda bulunma statüsü degismeden, Türkiye’ye veya AB üyesi ülkelere girisinde gümrük vergisi ödenmez.Ayrica,üçüncü ülke menseeli mallarin serbest bölgeye girisinde ve bu mallarin Türkiye veya AB üyesi ülkeler disindaki üçüncü ülkelere gönderilmesi halinde de gümrük vergisi ödenmez.Ancak, serbest bölgeden Türkiye’ye veya AB üyesi ülkeler disindaki üçüncü ülkelere gönderilmesi halinde de gümrük vergisi ödenmez.Ancak, serbest bölgeden Türkiye’ye veya AB üyesi ülkelere gönderilen serbest dolasim durumunda olmayan üçüncü ülke menseeli mallar için Ortak Gümrük Tarifesi’nde belirtilen oran üzerinden gümrük vergisi ödenir.
- Serbest bölgeler “Türkiye-AB Gümrük Birligi Gümrük Bölgesi”nin parçasi sayildigindan; serbest bölgelerden Türkiye veya AB menseeli ürünler ile Türkiye’de serbest dolasim durumunda bulunan ürünler A.TR Belgesi düzenlenerek AB’ye gönderilebilir.Üçüncü ülke menseeli ürünler ise Ortak Gümrük Tarifesi’nde belirtilen oran üzerinden serbest bölge gümrük müdürlügü’ne gümrük vergisi ödenerek serbest dolasima geçirildikten sonra A.TR Belgesi düzenlenerek AB’ye gönderilebilir.
- Serbest bölgede saglanan tesvik ve avantajlardan yerli ve yabanci bütün firmalar esit olarak yararlanir.
- Mallar serbest bölgede süre sinirlamasi olmaksizin kalabilir.
- Bir serbest bölgenin faaliyete geçmesinden itibaren 10 yil süreyle grev ve lokavt uygulanmaz.
- Fiyat, kalite ve standartlarla ilgili olarak kamu kurum ve kuruluslarina verilen yetkiler serbest bölgelerde uygulanmaz.
- Serbest bölgedeki faaliyetlerle ilgili her türlü ödemeler dövizle yapilir.
- Serbest bölgelerden Türkiye’ye yönelik mal satisina ve serbest bölge ile diger ülkeler arasinda yapilacak takas ticaretine kisitlama getirilmemistir. - Basvuru ve faaliyet süresince her türlü bürokrasi en aza indirilmistir.Serbest bölgeler özel sektör sirketlerince isletilmektedir.
- Serbest bölgeler; AB ve Orta Dogu pazarlarinin yakininda, Akdeniz, Ege ve Karadeniz’deki büyük limanlara, uluslararasi havaalanlarina, karayolu aglarina, kültür,turizm, ve eglence merkezlerine yakin yerlerde kurulmustur.
- Serbest bölgelerin altyapisi gelismis ülkelerdeki benzerleri ile ayni standarttadir.Açik ve kapali alan kiralari diger ülkelere göre düsüktür.
- Serbest bölge bankalarinda %5 BSMV ödenmez; bankalardan düsük faizli kredi alabilme imkani vardir.
3.SERBEST BÖLGELERDE MAL HAREKETLERI
3.1 Serbest Bölgelere Giris ve Çikislar
3218 sayili Serbest Bölgeler kanunu’na göre Serbest Bölgeden Türkiye’ye sevk edilen mallar ithalat, Türkiyeden Serbest Bölgelere sevk edilen mallar ise ihracat sayilmaktadir.
Serbest Bölgelerle diger ülkeler ve diger Serbest Bölgeler arasindaki ticaret, dis ticaret mevzuatina tabi degildir.Mallar, Serbest Bölgeden Türkiye disindaki ülkelere ve Türkiye’deki diger serbest bölgelere ihracat rejimine tabi olmadan sevk edilir ve buralardan ithalat rejimine tabi olmadan Serbest Bölgeye getirilir.Bu durumda, Serbest Bölgeden diger ülkelere Türkiye üzerinden sevk edilen mallar ve yurt disindan getirilen Serbest Bölge adresli mallarin Türkiye’den geçisi,transit rejimine tabidir.
Kürsad Tüzmen
 |
Iktisat 
RSS yorumları