Insanin ayirtedici özellikleri,türünün tanimlanmasina yarayan anatomik kriterleri büyük ölçüde asar.Insan soyunun evriminin temel özelliklerinden biri de kültürün gelismesidir.Bir dis mekanizma araciligiyla tüm bilgilerin kusaktan kusaga aktarilmasi demek olan kültürel gelisme,genetik özelliklerin DNA molekülleri araciligiyla aktarilmasindan tümüyle farkli bir seydir.Jestlerin ve davranislarin taklit edilmesinin,baslangiçta kültür aktariminin en önemli araci oldugu düsünülebilir. Tastan alet ve silah yapma tekniklerinin yayilmasinda taklit,hiç kuskusuz önemli bir rol oynamistir.Bununla birlikte,daha insan soyunun çok erken bir evrim asamasinda simgesel dil,ilerde büyük önem kazanacak bir rol oynamistir.Tarihöncesi bilginleri,bir kavramsal düsüncenin yüzbinlerce yil öncesine,Homo erectus dönemine kadar uzanan madidi izlerini -ölü gömme törenleri,estetik kaygilar- ortaya çikarmislardir.
Insan soyunun evrimi boyunca beynin gösterdigi büyük gelisme(hem nicelik,hem nitelik bakimindan) ve aktaricilik kültürel bilgilerin giderek daha karmasiklasmasi,ayiklama mekanizmasiyla yönlendirilen bir bir evrim süreci içinde,birbirini destekledi.Böylelikle,öyle bir evrim asamasina varildi ki,bu asamada artik insan soyunun basarisini ve hatta varligini sürdürmesini,çevrenin degisikliklerine ve saldirilarina verilen kültürel karsiligin etkinligi belirledi;bir insansal çevrenin kendisini de büyük ölçüde kültürel evrim biçimlendirdi.
Insan soyuna özgü bir evrim biçimi asiri bir toplumsallasmayi gerekli kiliyordu.Kültür aktarimi,yayilma ve kültürel ayiklama süreçleri araciligiyla bir yandan çagdas insanlari etkilerken,öte yandan egitim yoluyla gelecek kusaklar üzerinde etkili oldu.Egitimin zorunlulugu daayiklama mekanizmasinin yönlendirdigi geriye dönük bir karsilikli etkilesim içinde ortaya çikan biyolojik bir olayla(olgunlasma sürecinin uzamasi) birlikte gelisti.
Milletler olusmaya basladikça insanlar yönetim sistemleri kurmaya basladilar.Bu yönetimler iyi ve ya kötü oldu,ancak kesin birsey vardi,insanlar her zaman demokrasi istediler ve bunun için büyük mücadeleler verdiler.Krala karsi ayaklanma,devlete karsi koyma,yeni rejim için mücadele etme gibi olaylar tarihimizde sik görülmüstür.
Insan haklarinin herseyden üstün oldugu bilinciyle tarhimizde insan haklarina dair yapilmis en önemli sözlesmeler sunlardir;
1)Magna Carta(Büyük Ferman): Kral Yurtsuz John tarafindan,baskaldiran Ingiliz baronlarina haklar tanimak üzere Haziran 1215'te çikarilan fermandir.Daha sonralari,bu metnin yasalar derlemesinin basina geçirilip tekrarlanmasi nedeniyle,Magna Carta,ilk Ingiliz anayasal belgesi olarak görülmeye baslamistir.Normandiya ve Poitou'yu yeniden ele geçirmek amaciyla Taht'in fedoal gelirlerini sonuna kadar zorlamak durumunda kalan kral John,özellikle Kuzey Ingiltere'de gittikçe güçlenen bir muhalefetle karsilasmisti.Yeni konan mali yükümlülüklere(1214 scutagium'u) eklenen Bouvines ve Ra Roche-aux-Moines bozgunlari,baronlarin çileden çikmalarina yol açti.Bunlar 17 Mayis 1215'te Londra'yi ele geçirdiler.Kral John,Windsor'da mahsur kaldi.Magna Carta'yi yaratan ve Haziran ayinda Runnymede çayirinda kral ile baronlar arasindaki pazarliklardan dogan anlasma bu sekilde gerçeklesti.
Magna Carta,ilk asamada büyük bir etki yaratmadi.Fakat daha sonra,XIII. yy.'da tahta geçen öbür krallar onu birçok kez yeniden ilan etme yoluna gittiler.XVII. yy. meclislerindeki tartismalarla Magna Carta,Ingiltere'nin temel özgürlüklerinin simgesi haline geldi.
2)Amerikan Bagimsizlik Bildirisi: 4 Temmuz 1776'da,Amerikan kongresi tarafindan kabul edilen bildiridir.Ocak 1776'da,Thomas Paine,Common Sense baslikli yazisinda Amerikalilar'a,Ingiltere ile iliskileri koparmayi salik veriyordu.Buna karsin,bir bildiri kaleme almakla görevli komitenin olusturulmasi ancak Haziran'da saglandi;komiteye öncülük edenlerin basinda da Thomas Jefferson geliyordu.2 Temmuz'da Kongre,New York'un çekimser oyu disinda,bagimsizlik ilkesini oybirligiyle benimsedi.Iki gün sonra bildiri kabul edildi.
Belge,dogal haklar felsefesinin anlatilmasiyla baslar:insanlar arasindaki siyasal esitlik,yasama,özgürlük ve mutluluk arama hakki,yönetilenlerin onama ilkesi ve zorba bir yönetime karsi makul sinirlar içinde ayaklanma hakki.Bildiride daha sonra sömürgelilerin metropol devlete karsi yakinmalari uzun uzun siralanir.Metinde kölelige,toplumsal esitlige hiç deginilmemekte,Ingilizler ve Amerikalilar arasindaki iliskilerle yetinilmektedir.
3)Fransiz Yurttas Haklari Bildirgesi: Fransa'da Kurucu meclis üyeleri tarasindan hazirlanan ve kabul edilen bildirgedir.17-26 Agustos 1789 tarihleri arasinda görüsülüp kabul ve ilan edilen edildikten sonra 1791 Anayasa'sinin Baslangiç bölümü oldu.1789 Bildirgesi'ni yaratanlar,ABD bagimsizlik bildirgesiyle(4 Temmuz 1776) çesitli Amerikan devletleri tarafindan çikartilan hak bildirgelerinden çok,eski états-généraux'nun benimsedigi ilkelerden,Paris "parlementolarinin" ve Vergi mahkemelerinin yol gösterici kararlarindan,XVIII. yy. fizyokratlarindan ve filozoflarindan(Montesquieu,Rousseau,Voltaire,Condorcet),1789 dilek defterlerinden ve dönemin çesitli brosürlerinden esinlendiler.1789 Temmuz'undan baslayarak,basta Mounier,Sieyés,La Fayette,Clermont-Tonnerre,Champion de Cicé,Mirabeau olmak üzere pek çok kisi Kurucu meclis'e birçok tasari sundular.Olusan dosyayi incelemek ve bunlardan bir sentez çikarmakla görevli,birbiri ardi sira,üç komisyon kuruldu.Uzun tartismalardan sonra,büyük çapta Champion de Cicé'nin tasarisindan esinlenen bir metin 26 Agustos gün oylanarak kabul edildi.
Mounier ve Mirabeau'nun yazdiklari bir giris bölümüyle baslayan Bildirge'de 17 madde vardir.Bu maddeler açik ve özlü bir dille kaleme alinmislarsa da,mantikli bir sira gözetilmemistir;bireyin kisisel haklari ile ulusun haklari yer yer birbirine karismis durumdadir.Bu belgeyi yaratanlar onu evrensel kapsamli bir ilkeler bildirisi olarak tasarladilar.Ilk amaçlari insanin "zamanasimina ugramaz" haklarini belirlemek ve tanimlamaktir.Bunlarin basinda,degisik biçimleriyle özgürlük hakki(madde 1-2) yer alir:bireysel özgürlük(madde 7-9),düsünce özgürlügü(madde 10-11),basin özgürlügü(madde 11) ve inanç özgürlügü(madde 10),Bildirgede özgürlük,baskalarina zarar vermeyen her seyi yapabilme hakki olarak tanimlanmistir(madde 4-5)."Zamanasimina ugramaz" öteki haklar,dokunulmaz ve kutsal mülkiyet hakki(madde 17),güvenlik ve baskiya karsi direnme hakkidir.Esitlik, zamanasimina ugramaz haklar arasinda yer almaz,fakat 1. madde insanlarin "haklar yönünden özgür ve esit dogduklarini ve öyle yasadiklarini" belirtir.Insanlar yasalar karsisinda esittir(madde 6);vergide esitlik vardir(madde 13);bütün yurttaslar,yeteneklerine göre bütün kamu hizmetlerine esit olarak girebilme hakkina sahiptirler(madde 6).Siyasal örgütlenmeyle ilgili olarak 3.maddede,"egemenlik ulusundur,her türlü yetki ve otorite buradan dogar" kuralini koymustur.Yasa,genel iradenin bir ifadesidir;vergiler halkin temsilcileri tarafindan konmalidir.Nihayet 16.madde tümüyle,güçler ayriligi ilkesine ayrilmistir.
Bildirge,"Ancien Régime'e karsi bir savas araci"(Godechot),onun bir "ölüm tutanagi"dir(Aulard).Burjuvazi tarafindan yaratilan ve burjuvazinin çikarlarina hizmet eden Bildirge,özellikle ayricaliklarin ve suistimallerin son bulmasi konusunda duyarlidir.Bildirge'de pek çok bosluk da vardir.Dernek kurma ve ögretim özgürlükleri,çalisma ve ögrenim görme haklari öngörülmemistir.Bildirge'de,iktisadi esitsizlikler ve bundan kaynaklanan baskilar da sözkonusu edilmemistir.Tüm yetersizliklerine ve Devrim'in kendisinin pek çok noktada kendi ilkelerini çignemis olmasina karsin,Bildirge yine de yeni bir çagin baslangiç noktasi olmustur.
4)Insan ve Yurttas Haklari Bildirgesi: I.yil Anayasasi'nin basinda yer alan bildirge.Robespierre'in tasarisiyla Girond'in metni arasinda bir uzlasma niteliginde olan ve 1789 Bildirgesi'nden daha demokratik bir nitelik tasiyan Bildirge,esitligi temel haklarin basinda sayar,baskiya,baskiya karsi direnme hakkini,hatta ödevini dogrular,ögrenim ve sosyal yardim hakkini tanir.Bildirge'de,mülkiyet hakki "dokunulmaz ve kutsal" olmaktan çikarilarak yalnizca dogal bir hak olarak taninmistir.
5)Insan ve Yurttas Haklari Bildirgesi: III.yil Anayasasi'nin basinda yer alan ve 22 Agustos 1795'te ilan edilen bildirgedir.1789 ilkelerinden esinlenmesine karsin,"insanlar haklar açisindan özgür ve esit dogarlar ve öyle yasarlar" maddesine,vergiye dayali bir sinirli oy sisteminin kurulmasini kolaylastirmak amaciyla yer vermemistir.Yurttaslara yalnizca yasalar önünde esitlik tanir.Düsünce,söz,basin özgürlügünün çesitli biçimlerinden söz etmedigi gibi,ögrenim,çalisma,sosyal yardim ve direnme haklarina da yer vermez.Haklar bildirgesi,içinde askerlik görevinin de yer aldigi yurttasin ödevleri bildirgesiyle tamamlanmistir.
6)Insan Haklari Evrensel Bildirgesi: 10 Aralik 1948'te Birlesmis Mülletler genel kurulu tarafindan kabul edilen ve "insanlik ailesinin bütün üyeleri"nin medeni,siyasi,ekonomik,toplumsal ve kültürel haklarini ilan eden metindir.
Yalnizca bir idealin disavurumu olan ve büyük ölçüde 1789 Fransiz Bildirgesi'nden esinlenen metnin,hukuksal degeri olmamakla birlikte,siyasal açidan zorlayici bir gücü vardir.Bildirge,1966'da imzalanan ve haklarin güvence altina alinmasina iliskin olan(birisi medeni ve siyasal haklar,öteki ekonomik,topumsal ve kültürel haklar sözlesmesi) iki uluslararasi sözlesmeyle tamamlandi ve çesitli bölgesel metinlere(Avrupa Insan Haklari Sözlesmesi gibi) örnek oldu.
7)Insan Haklarini ve Temel Özgürlükleri Korumaya Iliskin Avrupa Sözlesmesi: 4 Kasim 1950 tarihinde,Roma'da imzalanan ve 3 Eylül 1953'te yürürlüge giren sözlesmedir.Amaci,temel hak ve özgürlüklerle yargi güvencesi saglamaktir.Türkiye,10 Mart 1954 tarih ve 6366 sayili yasa uyarinca sözlesmeye taraftir.
Insan haklari konusunda birçok dernekler,örgütler,kuruluslar vardir.Bunlar Avrupa Güvenlik ve Isbirligi Konferansi,BM Insan Haklari Komisyonu,Avrupa Insan Haklari Divani ve Komisyonu gibi kurumlar,Uluslararasi Af Örgütü gibi dernekler ve kiliselerdir.Ayrica Amerikan Devletleri Örgütü,Afrika Birligi Örgütü,Avrupa Konseyi gibi bölgesel nitelikli kuruluslar vardir.Türkiye'de de Insan Haklari Cemiyeti çalismalarini sürdürmektedir.
Bununla birlikte uluslararasi alanda sayisi 600'den fazla olan gönüllü kuruluslar vardir.Bu kuruluslar,insan haklariyla ilgili belli konularda yogunlasirlar.Örnegin;kadin haklari,düsünce özgürlügü,çocuk haklariyla ilgili bir çok gönüllü kurulus vardir.Bunlar bir ya da birkaç konuda uzmanlasarak çalisirlar.Böylece ülkelerde hangi konulari takip etmeleri gerektigi daha çok belirginlesir.Her ülkede örgütlenebilirler.Diger gönüllü kuruluslarla isbirligi içerisinde çalisirlar.Örnegin;bir ülkede çocuk haklari ile ilgili gönüllü kurulusun subesi yok olmasi ve ülkede çocuk haklari çignenmesi durumunda bu kurulus,o ülkede örgütlenmis bulunan diger gönüllü kuruluslardan bu konuda bilgi isteyebilir.Bu sekilde yardimlasarak kendi alanlari ile ilgili çok yogun bir bilgi birikimine sahip olan gönüllü kuruluslar,bu bilgileri ile resmi kuruluslara danismanlik yaparlar.Gönüllü kuruluslarin insan haklarina bu katkilarindan dolayi,BM gibi resmi kuruluslarca,çesitli yetkilerle donatildiklari bilinmektedir.
Insan haklari konusunda en taninmis olan gönüllü kurulus Uluslararasi Af Örgütü'dür.Bu örgüt;düsünce veya siyasal suçlardan tutuklu bulunanlarin serbest kalmasi için çalisir.Ayrica bütün tutuklularin iskence ve kötü muamele görmemesi için faaliyet gösterir.Bu örgütün BM ve bütün bölgesel insan haklari kuruluslari ile iliskisi vardir.
 |
Hukuk 
RSS yorumları