Karsi olanlar ise, insan yasaminda gizliligin sona ereceginden, is ve çalisma hayatinda genetik irkçiligin baslayacagindan kaygi duyuyor. Projenin tamamlanmak üzere oldugu su günlerde kesin olan tek sey, bitis çizgisini gögüslemenin en çok biyotek endüstrisinin isine yarayacagidir.

Insan genlerinin desifre edilmesi konusunda çalisan bes laboratuarin yetkilileri, son güne kadar rutin olarak her cuma, sabah saat 11.00'de birbirlerini telefonla arayarak gelismeler hakkinda bilgi veriyordu.
Mart ayinin ortalarinda Insan DNA'sindaki 3.2 milyar dolayindaki kimyasal molekülün iki milyari okunmus durumdaydi. Diger bir deyisle, çalismanin yaklasik üçte ikisi bitmisti.

Üzerinde 1.100 kisinin (bilgisayar uzmanlari, biyologlar ve teknikerlerden olusan bir uzman ordusu) çalistigi projeye on üç yil önce baslandi. Alti ülkede, on alti laboratuarda sürdürülen çalismalarin büyük bir kismi ABD hükümeti ve Ingiliz Wellcome Trust tarafindan finanse edildi. Konuya yakin ilgi duyan ve devletle yarisa kalkan özel sektör bitis çizgisini önce gögüslemek için hizini artirinca, özel sektörün solugunu ensesinde hisseden kamu görevlileri, günde yirmi dört saat, haftada yedi gün çalisarak dakikada on iki  bin hücresel molekülü okuma hizina ulasti. Ve içinde bulundugumuz haziran ayinda  haritanin yaklasik yüzde 90'i, yüzde 99.9'luk bir dogrulukla açiklandi.

Artik, insan yasaminin temel yasalari belirlenecek; Homo Sapien'lerin yasam kaynaginin gizi, gün isigina çikacak. Açiklanan bilgiler sonucunda, insan genlerinin % 98’inin sempanzeyle benzerlik göstermesi, madde aleminin son halkasi olan insanin belli bir tekamül neticesinde bu noktaya geldigini ve Evrimlesme modelinin mantikli nedenlere dayandigini gösteriyor.

Harvard Üniversitesi biyologlarindan Walter Gilbert proje hakkinda söyle konusuyor: ''Insan olmanin ne anlama geldigi böylece anlasilacak.''

Bu bilgi tip konusunda devrim yaratacagi gibi, biyotek endüstrisini de borsanin gözdeleri arasina sokacak.
Apple ilk ev bilgisayari olarak 1977 yilinda piyasaya çiktigi zaman, kimse yillar sonra Internetin yasantimiza böylesine girecegini tahmin etmiyordu. Benzer sekilde, insan gen haritasinin tamaminin ortaya çikmasinin yasantimizi ve insan kimligimizi nasil etkileyecegini hemen tahmin etmemiz çok zor. Ancak tani ve tedavi açisindan doktorlar müthis bir bilgi kaynagina kavusacaklar. Örnegin, bir biyoçipin üzerine kayitli bilgilerden, ileri yaslarda prostat kanserine, Alzheimer'a yakalanip yakalanmayacagimizi, hastalik tipine göre vücudumuzun hangi ilaca cevap verecegini ögrenebilecegiz. Bilim adamlari bir yaranin iyilesmesi, bebegin organlarinin büyümesi, saçlarin dökülmesi, göz kenarlarinin kirismasi durumunda hangi genin devreye girdigini ögrenecekler. Böylece bu genlere müdahale ederek tedavi olanagini artiracaklar veya önlem alinmasini saglayacaklar. Bebekler, sperm ile yumurta bulusmadan önce tasarlanabilecek. Isverenler, eleman alirken genetik yapisina göre adam seçecekler; genetik yapisini onaylamadiklari kisilere is vermeyecekler. Cambridge yakinlarindaki Sanger Centre yetkililerinden John Sulston, söyle konusuyor:''Gelecek on yil, yüz yil, hatta bin yilda insanin gen haritasi biyolojinin temelini olusturacak.''
Gen haritasinda genler ''ATGCCGCGGCTCCTCC'' seklinde, harflerin yan yana gelmesiyle tanimlaniyor. Her harf, adenin (adenine), sitosin (cytosine), guanin (guanine), timin (thymine) gibi bir molekülü temsil ediyor. Deriden kaslara, karacigerden akcigere, insan vücudundaki her hücre ayni DNA'nin bir kopyasini tasir. Bir canli türünün hücrelerinde bulunan DNA'larin toplami genomunu olusturur. ''Genetik Çagi'' olarak isimlendirebilecegimiz çagimizda, homoseksüalite, risk alma, utangaçlik, endise, kanser, Alzheimer gibi hastalik ve kisilik özelliklerinin her biri için özel bir genin saptanmasina karsin, bir genin gerçek varolma nedeni proteinlerdir. A'lar, T'ler, C'ler ve G'ler kodu olusturur. Üçlü harf takimlarindan her biri, hücrenin içindeki özel bir mekanizmayi belirli bir amino asidi yakalamasi için yönlendirir. Örnegin TGG, triptofan adli amino asidi yakalamak içindir. Yeterli miktarda amino asidi yan yana getirirseniz, protein elde edersiniz (yiyecekleri sindirmesi için mide enzimleri, korbonhidratlari metabolize etmek için insülin, depresyona yol açan beyin kimyasali, ergenlik çagini baslatan seks hormonlari gibi). Bu durumda gen bir yönetmelik gibidir. Aradaki fark, burada talimatlarin molekül bazinda yazilmasidir. Insanlarda ortalama seksen bin gen bulunur ve aramizdaki benzerlik, yüzde 99.9 oranindadir. Bu da su anlama gelmektedir: Bin kimyasal harfin içinden bir tanesi, Woody Allen' i Bruce Willis 'ten ayiran genomu olusturur.

Daha tamamlanmamasina karsin, Insan Gen Haritasi Projesi'nin mimarlari, biyolojinin ön plana çikip, diger bilim dallarinin pabucunu dama atacagini ileri sürüyor. Baslangicinda istenmeyen çocuk konumunda olan proje, daha sonra Enerji Bakanligi yetkililerinden Charles De Lisi 'nin çabalariyla yavas yavas biçimlenmeye basladi. Ilk baslarda çalismayi siddetle elestiren biyologlar, insan gen haritasinin yüzde doksan yedisinin tek tek saptanamayacagini ileri sürüyorlardi. Bu ''çöp'' DNA'lari çözümlemenin ne anlami vardi? Özellikle neyin çöp, neyin gen oldugunun ayirdina varamadiktan sonra, insanin gen haritasini çikartmak neye yarardi? Ne var ki, uzun süren tartismalardan sonra, Amerikan Kongresi'nden de mali kaynak saglaninca, bilim adamlari 2005 yilinda tamamlanacagini öngördükleri projenin temelini 1988 yilinda attilar. Bu arada, Mayis 1988'de gen avcisi J. Craig Venter, Celera adini verdigi özel sirketi kurarak insan gen haritasini üç yil içinde tamamlayacagini ileri sürdü. Bu girisim, Amerikan Insan Gen Haritasi Arastirma Enstitüsü baskani Francis Collins 'i elini çabuk tutmasi gerektigi yolunda uyardi. Projenin ortalarinda olmalari gerektigi dönemde, daha yüzde üçünü tamamlamis olmalari Collins'i yildirmadi; tam tersine tetikledi. Elemanlarini kontrol ve kanit asamalarinda fazla oyalanmamalari konusunda uyardi. 1998 yilinin Ekim ayinda projeyi kaba hatlariyla 2001 yilinda tamamlayacaklarini bildiren Collins, Mart 1999'da bu tarihi önümüzdeki bahar aylarina çekti.

Insan gen haritasinin tamamlanmasi ne anlama geliyor? MIT (Massachusetts Institute of Technology) Whitehead Enstitüsü'nden Eric Lander, bu çalismayi 1800'lü yillarin sonunda hazirlanan elementlerin periyodik tablosuna benzetiyor. ''Genomik, bence biyolojinin periyodik tablosu'' diyen Lander, bilim adamlarinin tüm olaylari bu liste yardimiyla açiklayacaklarini öne sürüyor. Bu liste bir CD-ROM'a sigabiliyor. Halihazirda, hastalardan DNA örnekleri alan bilim adamlari, floresan moleküller bagladiklari örnegi cam bir çip üzerine serpistiriyor. Cam çipin üzerinde on bin adet bilinen gen bulunuyor. Lazer isini floresani okudugu zaman, çipin üzerindeki bilinen genlerden hangisinin hastadan alinan örnekte oldugu anlasiliyor. Son aylarda bu yöntem yardimi ile kas tümörlerini, farkli lösemi türlerini, hangi prostat kanseri türünün öldürücü oldugunu, depresyon geçiren bir beyinden alinan nöron ile normal beyinden alinan nöron arasindaki farki teshis etmek mümkün olabiliyor.

Insanoglunun tarihi, DNA'sinda kayitlidir. ''DNA farkliliklarini tespit ederek göçlerin izledigi yolu tespit etmek mümkün'' diye konusan Lander, ''Bilim adamlari, eski Fenikeli tüccarlarin Italyan limanlarini ziyaret ettikleri zaman geride biraktiklari kromozomlari taniyabiliyor'' diye konusuyor. Benzer sekilde genetik veriler, Güney Afrika'da yasayan Lembalarin 2.700 yil önce Ortadogu'dan göç eden Yahudi kavminin çocuklari oldugu tezini destekliyor. Connaught 'da yasayan Irlandalilarin yüzde 98'inin dört bin yil önce Irlanda'ya yerlesen avci-toplayici topluluklardan geldigi de bu sekilde ortaya çikmis oldu.

Ahlaki kaygilar:

Yasam kitabini desifre etmek ne yazik ki, ahlaki sorunlari da beraberinde getiriyor. Genetik kodlarimizin anlasilmasi, insan türünün insan eliyle sekillendirilmesi olasiligini da güçlendiriyor. Biyologlar genomik biliminden yararlanarak yedek parça listesi hazirlayabilirler; ana baba adaylari dogmamis çocuklarini ''ismarlayabilir'', bilim adamlari ellerindeki bilgilerle, istenilen karakterde, vücut yapisinda ve bilissel yetenekte insanlar üretebilir.

Bu durum, pratikte pek çok sorunu da beraberinde getiriyor. Çocuklarimizi ve kendimizi degistirmek kolaylastikça, degisiklik geçirmemis olanlari kabul etme hosgörüsünde de azalma görülebilir. Kent Üniversitesi Hukuk bölümünden Lori Andrews , “genetik testler yardimiyla zekâ kusurlarinin, sismanligin, kisa boyun (ve diger istenmeyen özelliklerin) önceden bilinmesi durumunda, toplumlar, anne ve babasi tarafindan kusurlariyla dogmasina izin verilen çocuklari küçük görmeye baslar mi?” sorusunu soruyor. Simdiden bazi doktor ve hemsirelerin, dogumdan önce teshis edilebilen kusurlarla dünyaya gelen çocuklarin anne ve babalarini, ne durumda olacagini bile bile çocuklarini dünyaya getirdikleri için elestirdikleri ve kinadiklari görülüyor. Dünyadaki bütün ana baba adaylarinin çocuklarini ismarladigini varsayarsak, bunlarin bir araya gelmesinden ne gibi bir dünya olusur, simdiden bilinmez. Bu arada bazi hastalik genlerinin baska hastaliklara karsi vücuda direnç sagladigi biliniyor. Örnegin, orak hücre anemisi olarak bilinen bir anemi türü, sitmaya karsi direnç olusturuyor. Bu durumda anemiyi yok etmek için genini ortadan kaldirmak, sitma salginina yol açar mi? Bu soruyu daha da genisletirsek, ''kötü'' genleri nakavt etmek, evrimi nasil etkiler? Iste üzerinde durulmasi gereken en önemli konulardan biri de budur.

Uygulama asamasinda sorunlar:

genom projesinin baslamasiyla sigorta ve insan kaynaklari sirketlerinin genetik bilgileri insanlarin aleyhine kullanacaklari dogrultusunda kaygilar gittikçe tirmaniyor. Sistematik kamu arastirmalari simdilik ufukta çok büyük tehlikelerin olmadigini varsaysa da, dedikodularin önünü almak mümkün degil. Pek çok insan, ölümcül bir hastaligin genini tasidigi için sigorta sirketleri tarafindan afaroz edilebilir. Baska bir kisi, isvereni tarafindan ayni gerekçeyle isten atilabilir. Su anda ABD'nin otuz dokuz eyaletinde genetik testlere dayanarak sigorta poliçesini düzenlemek; on bes eyalette de genetik testlerden elde edilen sonuçlara göre isten çikartmalar yasaklandi. Ne var ki yasalardaki açiklardan yararlanan isveren ve sigortacilar, genetik testleri gizliden gizliye incelemeyi sürdürüyor. 1999'da yapilan bir arastirmaya göre ABD'de orta ve küçük ölçekli sirketlerin yüzde otuzu terfi ve isten çikartmalarda çalisanlarinin genetik testlerinden yararlaniyor.

Insan Genom Projesi'nin tamamlanmasi baska bir sorunu daha getirecek. Insanlar genlerinin islevselligini ögrendikleri anda kendileri hakkinda ne düsünecek? Büyük bir olasilikla baslarina gelen tüm olumsuzluklarin suçunu genlerine yükleyecekler. Insanlarda kadercilige karsi büyük bir egilim oldugunu söyleyen Collins, ''Genom projesi iste bu kolayciligi saglayacak. Genler günah keçisi görevini yüklenecek'' diyor.

Su anda genomik bilimi dogus asamasinda. Perde tümüyle kalktigi zaman, çocuklarimizin neyle karsilasacagi henüz bilinmiyor.Bugün mistik çevreler bile gen konusundaki  gelismeler karsisinda saskinligini gizleyemiyor.Her seye ragmen, Gen konusu dikkâtle izlenmeye deger.

Yorum (0)

RSS yorumları

İsim

Başlık

Yorum

Gönder