- Verimi yüksektir. Bir enerji, istenen baska bir enerji türüne dönüstürülürken, ekseriya istenmeyen baska enerji türleri de ortaya çikar. Bunlarin arasinda özellikle isi enerjisinin büyük olmasi dikkati çeker. Istenmeyen bu isi enerjisi, yararlanilamadigi için yitirilir ve verimi düsürür. Iste elektrik enerjisinin isidan baska bir enerjiye dönüstürülmesinde olusan isi enerjisi az oldugu için verimi yüksektir.

- Elektrik enerjisi sayisiz bir çok parçaya ayrilarak kullanilabilir. Örnegin: Bir elektrik santralinda kazanilan elektrik enerjisi, enerji tasima hatlariyla büyük kentlere götürülmekte ve orada sayisiz konut ve is yerlerine dagitilarak kullanilmaktadir.

- Elektrik enerjisi bulundugu yerin ekonomik, sosyal ve kültürel düzeylerini hizla yükseltir ve kendisine karsi duyulan gereksinmenin artmasina gene kendisi neden olur.

- Elektrik enerjisi toplumlarin ekonomik, sosyal ve kültürel yönlerden kalkinmasini saglayan ve çagdas uygarligin en önemli araçlarindan biri durumundadir.

- Son 50 yil içinde bas döndürücü bir hizla ilerleyen teknolojideki gelisimler ve hatta bir ev kadininin eli altina bir makinanin verilmesi (örnegin çamasir makinesi) elektrik enerjisi sayesinde olanakli olmustur.

Elektrik enerjisinin belirtilen bu ve bunlara benzer avantajlari ve iyi yönleri yanisira sakincali yönleri de vardir. Bunlarin basinda elektrik enerjisinin depo edilemeyen bir enerji türü olmasi gelir. Nitekim elektrik enerjisi üretildigi anda kullanilmak zorunlulugundadir. Bundan dolayi üretim ile tüketim arasinda devamli bir dengenin bulunmasi gerekir. Ayrica üretim sisteminde bir ariza ortaya çiktiginda, bu sisteme bagli sayisiz abonede hizmetlerin durmasina ya da aksamasina neden olur. Bu nedenle, elektrik enerjisinin üretiminde sürekli bir devamliligin saglanmasi ve elde büyük ölçüde yedek sistemlerin bulundurulmasi zorunludur.

Elektrik enerjisinin bir baska sakincasi da üretimine paralel olarak tasima ve dagitimi için özel düzenlere kesinlikle gereksinme duymasidir. Oysaki, örnegin: bir dokuma fabrikasi ürünlerini tüketiciye götürmek için özel yollara ve tasitlara gereksinme duymaz. Bu görevi herkesin yararlandigi bir yoldan ve bir kamyon ile yapabilir. Buna karsin elektrik enerjisinin tasima ve dagitilmasi için projeye ayrica yatirimlarin (örnegin: direkler, teller, izolatörler...) katilmasi zorunlu olmaktadir.

ELEKTRIK ENERJISININ ILETIMI (TASINMASI) VE DAGITILMASI
Genellikle birbirinden uzak olan elektrik üretim santrallariyla tüketim merkezleri arasindaki baglanti, iletisim sebekesi ve enterkonnekte sistemlerle saglanir. Elektrik depolanamadigindan, üretildiginde hemen kullaniciya ulastirilmasi gerekir. Bu da üretim ve tüketimin her an dengede tutulmasi demektir. Öte yandan tüketim miktari bölgelere, mevsimlere ve hatta günün saatlerine göre büyük degisiklikler gösterebilir.

Enterkonnekte sistemler, üretimi tüketim düzeyindeki degisimlere uyarlamayi saglar. Elektrigin iletimiyse, gerilimin gücüne bagli olarak tasima iletim sigasi degisen elektrik hatlari araciligiyla gerçeklestirilir. Gerilim arttiginda iletim isleminde ciddi tasarruflar saglanir: enerji kaybi gerilim düzeyiyle ters orantili oldugu için enerjiden, hat miktari azaldigi için yerden, sebekedeki bakim masraflari azaldigi için de harcamalardan tasarruf edilir. Mesela, 1000 MW'lik bir nükleer santralin ürettigi elektrigi bosaltmak için, 380000V'luk bir hat kullanilir; oysa ayni isi görmek için 154000V'luk alti hat veya 66000V'luk 30 hat gerekir.

Enterkonnekte sistemler çok daginik bölgelerin üretim imkanlarini birlestirerek, ayni malzeme güvenligi bakimindan gerekli olan güç miktarinin azalmasini saglar. Arizalar meydana geldiginde, yerinde degistirilmesi gereken parçalar o an için elde bulunmayabilir. Bu durumda enterkonnekte sistem yardima kosar; elektrik dagitim istasyonlarinda gerilimin akis yönü ayarlanarak aninda ve en az harcamayla üretim ile tüketim arasindaki denge saglanir. Sebekenin yönetimi için gerekli emirler ve bilgiler özel iletisim hatlari, özel telsizler kullanilarak saglanir.

Sebeke ve Gerilimler
Gerilim ne kadar yüksek olursa, bir hattin iletebilecegi elektrik miktari da o kadar yüksek olur. Üretim santrallarindan çikan çok büyük miktarlardaki akimi iletebilen hatlar Türkiye' de 380000V veya 154000V düzeyindedir. Uzak mesafeler arasina kurulan büyük iletisim sebekeleri ve enterkonnekte sistemler bu tip hatlardan olusur. Bu sebekeler, bütün üretim santrallarini birbirine baglar. Elektrik, gerilimi düsürüldükten sonra bölgesel sebekelere iletilir ve bu sebekeler yardimiyla ayrilarak dagitim merkezlerine gönderilir.

Iletim sebekesi bölgesel, ulusal veya uluslar arasi ölçekte de olsa, yönetim ve organizasyon nedenleriyle iletim islemi Türkiye' de 34500V veya bunun üzerindeki bir gerilim düzeyinde gerçeklestirilir. En çok kullanilan 380000V, 154000V, 66000V veya 24500V'tur. 34500V'un altindaki gerilimlere ortalama gerilimler olan 20000V ve 15000V veya alçak gerilim olan 380 veya 220V'luk "dagitim gerilimleri" denir.

Petrokimya, metalürji (özellikle alüminyum), demir-çelik fabrikalari ve elektrikli ulasim hatlari (tren, tramvay) çok büyük tüketicidir. Orta gerilim sebekeleri orta ve küçük sanayi isletmeleri ile büyük magazalar veya yöresel yönetimler, hastaneler, okullar gibi merkezleri besler. Son olarak, milyonlarca yerel kullanici, alçak gerilimli elektrik akimiyla beslenir.

Elektrik Dagitim Merkezleri ve Dagitim Baglantilari
Elektrik üretim merkezleriyle tüketicileri arasindaki baglanti, elektrik iletim sebekesiyle aninda saglanir. Elektrigin dagitimi, üretim ve iletim merkezlerindeki karmasik bir programlama sistemiyle gerçeklestirilir. Dagitim Türkiye

Elektrik Kurumu (TEK) tarafindan hazirlanarak uygulanmakta olan bir plana göre Türkiye çapinda yapilir. Bu amaçla haberlesme ve telekomünikasyon araçlarindan, otomasyondan ve önceden hazirlanan istatistik verilerine dayali öngörülerden yararlanilir. Bu öngörülerde, ele alinan günün birkaç yil öncesine kadar sebeke ve tüketim durumu dikkate alinir.

Eskiden yilda bir kere yapilan tahminler, zamanla haftalik, günlük hale gelmis ve tüketimin daha da yakindan izlenmesi imkani saglanmistir. Dagitim ve iletimde meteorolojik kosullar da çok önemlidir; kapali bir hava veya günesli bir hava büyük sicaklik farkliliklarina yol açar ve bu da milyonlarca konutun isitma ve aydinlatilmasinda rol oynar. Elektrik akiminin iletimi ve dagitimi sebekeye bagli dagitim merkezlerince (transformatör istasyonlari) sirayla yapilir.

Sebeke dagitim merkezlerinin iki ayri islevi vardir: hem hatlarin birbirine baglanmasini saglar (enterkoneksiyon), hem de dönüstürme islevi üstlenir (transformatör). Transformatör istasyonlari transformatörler (dönüstürücü), disjonktörler ve ayiricilarla donanmistir.

Transformatörler, duruma göre elektrik akiminin gerilimini yükseltir veya alçaltir; dolayisiyla, iletim ve dagitima en uygun gerilimi seçerek elektrigin tasinmasinda büyük önem tasir. Disjonktörler gerilim hattinda herhangi bir aksaklik oldugunda akimi otomatik olarak kesmeye yarar. Hattin sebekeden ayrilmasi gerektiginde devreye sokulabilir.

Ayiricilar da ayni rolü üstlenir, ama hatta akim olmadigi zaman çalisir ve hatti sebekeden tamamen ayirmakta kullanilir. Bir dagitim merkezinin birçok farkli ögesi çogunlukla açiktadir; bazi kentlerde bir dizi öge yeraltinda veya bina içlerinde olabilir. Bunlar basinçli gaz zarfi içinde tutulur. Atmosferle pek temas etmediginden, bundan kaynaklanan kirlenmelere ugramaz. Merkezler biraz uzaktaki bir kumanda istasyonundan yönetilir.

Elektrigin Ülke Çapinda Dagitimi
Türkiye'de elektrik dagitimindan genelde Türkiye Elektrik Kurumu (TEK) sorumludur; bazi bölgelerde bu isi özel sirketler üstlenmistir. Dagitim kurulusu tüketim ihtiyacina göre sebekeler kurmak, bunlari yönetmek ve yenilemek, tüketicileri sebekeye baglayan baglantilari yapmak, dagitilan elektrigin sürekliligini saglamak ve miktarini sabit kilmakla yükümlüdür. Iletim sistemi araciligiyla yüksek gerilimde tasinan elektrik, alçak gerilime düsürülerek bir dagitim merkezine, yani transformatör istasyonuna ulastirilir. Kirsal bölgelerde bu sebekeler açiktadir; yerlesim bölgelerindeyse çogunlukla yeraltina dösenmistir.

Orta gerilim/alçak gerilim merkezlerinin baglayici elemani, farkli gerilimdeki iki sebekeyi birbirine baglayan ve kisaca trafo denen transformatördür. Alçak gerilimli dagitim sistemi tüketicilere üç fazli ve bir toprakli (nötr) elektrik saglar; elektrik iki gerilim düzeyinden olusur. Bunlardan giderek yayginlasani fazlar arasi 380V ve faz-toprak arasi 220V gerilimidir. Fazlar arasi 200V ve faz-nötr arasi 127V olani giderek azalmaktadir.

En çok kullanilan sistemler üç fazli 380V ve tek fazli 220V'tur. Bu seçenege göre, bir alet 4 tele veya 2 tele baglanir. Elektrik akiminin frekansi bütün Avrupa'da ve Türkiye'de 50Hz, Amerika kitasindaysa 60Hz'dir. Bir motor veya bir bilgisayar, aygitin içinde kullanilan frekansa esit frekansli bir sebekeye baglanmadikça düzgün çalismaz.

Yorum (0)

RSS yorumları

İsim

Başlık

Yorum

Gönder