Bu süreçte soyutlamalar, karsilastirmalar, çözümlemeler, birlestirmeler, genellestirmeler vb. gibi bir çok ansal islemler gerçeklesir. Soyut kavramlardan daha soyut kavramlara ve bu daha soyut kavramlarin yardimiyla da çok daha soyut kavramlara varilir. Böylelikle, kimi  kavramlar artik nesnel gerçeklikle iliskisizmis gibi görünürler. Oysa ne kadar soyut olursa olsun ve ne kadar düsünsel bulunursa bulunsun hiçbir kavram nesnel gerçeklikle iliskisiz olamaz. Nesnel gerçeklikten yansimistir ve nesnel gerçeklige dönecektir. Esdeyisle nesnel gerçeklikte denenecek, dogrulanacak ve bir ise yarayacaktir.

Örnegin dünyada hiçbir toplumcu ülke yokken olusan toplumculuk kavrami böyledir; denenmis, dogrulanmis ve gerçeklestirilmistir. Bir baska örnek olarak hiçbir fiziksel bilginin bulunmadigi bir çagda olusturulan atom kavrami da böyledir. Kavramlar, sonuç olarak kendisi de nesnel gerçekligin bir ürünü olan insan beyninin ürünleridir. Tümüyle hayal ürünü olan kavramlar bile nesnel gerçeklikten yansimistir, örnegin Zümrüdü Anka kusu kavrami böyledir.  Ne var ki bu gibi kavramlar nesnel gerçeklige döndürülemezler, esdeyisle denenemez ve dogrulanamazlar, bundan ötürü de hiçbir ise yaramazlar. Bunlar bilimdisi kavramlardir. Demek ki kavramlari bilimsel kavramlar ve bilimdisi kavramlar olmak üzere de ayirmak gerekir. Kavramlar, insan düsüncesinin etkin ve yaratici yapisinin ürünüdürler.

Ama Hegel’in Felsefe Tarihi Dersleri’ni  incelerken alti çizildigi gibi “Kavramlar, insanin düsünce ve hayâl gücü özgürlügüyle varolmazlar. Dogada et ve kana sahiptirler. Özdekçilik de bu demektir iste. Mistik bir dille söylenirse insansal kavramlar, doganin ruhudur. Bu demektir ki insanin kavramlarinda doga orijinal ve diyalektik biçimde yansir.”  Insan, ansal faaliyetiyle, doganin bu “orijinal ve diyalektik yansimasi”ndan kavramlar, bu kavramlardan yargilar, bu yargilardan uslamlamalar, bu uslamlamalardan varsayimlar, bu varsayimlardan kuramlar meydana getirir. Onlari dogada dener, dogrular ve isine kosar. Mantiksal olarak nesne kavramlari ikiye ayrilir: tek bir nesnenin özelligini belirten kavramlara bireysel kavramlar, bir nesneler sinifinin özelliklerini belirten kavramlara genel kavramlar denir.

Bireysel kavramlar adlardir. Örnegin Ahmet, Süleymaniye, Istanbul bireysel kavramlar; insan, câmi, kent genel kavramlardir. Genel kavramlarda mantiksal olarak ikiye ayrilir: Bir türün özelligini belirten kavramlara tür kavramlari, bir cinsin özelligini belirten kavramlara cins kavramlari denir. Her cins kavrami, bir üstündeki cins (yakin cins) kavramina göre tür kavrami; her tür kavrami da bir altindaki tür (yakin tür) kavramina göre cins kavramidir.  Örnegin omurgalilar kavrami, kuslar kavramina göre bir cins kavrami ve hayvanlar kavramina göre bir tür kavramidir. Mantik diliyle söyle de söylenir: her kavramin içlemi onun cinsleri, kaplamiyla onun türleridir.

Kavramlar sözcüklerle dile gelirlerse de sözcük degildirler, kavram sözcügün anlamidir. Esanlamli birkaç sözcük tek kavrami tasidigi gibi çok anlamli bir sözcük de birkaç kavrami tasiyabilir. Bilimlerin kendilerine özgü kavramlari bulundugu gibi (örnegin yasambilimin gen kavrami) birçok bilimlerin birlikte kullandiklari kavramlar (örnegin nedensellik kavrami) da vardir. Kendi kavramlarini açik seçik tanimlamak ve aydinliga kavusturmak her bilimin görevidir. Kavramlar, nesnel gerçeklikten yansidiklari için tipki nesnel gerçeklik gibi kesin, durgun, sonsuz ve saltik degildirler. 

Kavramlar da, nesnel gerçeklik gibi, daima gelisirler ve yenilenirler. Kavramlari dondurmak, sonsuz ve saltik saymak metafizigin yapisi geregi zorunlu olarak düstügü büyük yanilgilardan biridir. Kavramlar her ne kadar soyutsalar da unutulmamalidir ki daima somutla baglantili soyutlardir, somuttan kopmus soyutlar degillerdir. Bir ustanin dedigi gibi; “esnek, devimsel, göreli, karsilikli baglilik içinde” dirler.  Çünkü onlarin dile getirdigi nesne ve süreçler de öylesine devimsel ve esnektirler.

Orhan Hançerlioglu

Yorum (0)

RSS yorumları

İsim

Başlık

Yorum

Gönder